Oszustwo – kiedy wprowadzenie w błąd staje się przestępstwem?

Nie każda nieudana transakcja, niewykonana umowa czy podanie nieprawdziwej informacji oznacza od razu popełnienie oszustwa. Aby można było mówić o przestępstwie z art. 286 § 1 Kodeksu karnego, sprawca musi działać świadomie i w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadzając inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wykorzystanie istniejącego błędu albo niezdolności do należytego pojmowania podejmowanego działania. Największe znaczenie ma często ustalenie, co sprawca wiedział i jaki miał zamiar w chwili podejmowania określonego działania.

Na czym polega oszustwo według Kodeksu karnego?

Oszustwo zostało uregulowane w art 286 kk. Przepis ten dotyczy sytuacji, w której sprawca, chcąc uzyskać korzyść majątkową, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem. Może to zrobić, wprowadzając ją w błąd, wykorzystując jej błędne przekonanie albo sytuację, w której nie jest ona w stanie właściwie ocenić znaczenia podejmowanego działania. Oszustwo może polegać na przykład na przekazaniu fałszywych informacji, zatajeniu istotnych okoliczności lub wykorzystaniu niewiedzy drugiej osoby.

Istotne, aby między zachowaniem sprawcy a decyzją pokrzywdzonego istniał związek. To właśnie fałszywe informacje lub wykorzystanie błędu muszą prowadzić do rozporządzenia mieniem. Przykładem może być sprzedaż samochodu, gdy sprzedający celowo zataja poważną wadę pojazdu i jednocześnie zapewnia kupującego o jego bardzo dobrym stanie technicznym, aby uzyskać wyższą cenę. Niekorzystne rozporządzenie mieniem nie musi oznaczać wyłącznie fizycznego przekazania pieniędzy. Może polegać również na zawarciu niekorzystnej umowy, udzieleniu kredytu czy przekazaniu rzeczy. Za każdym razem należy jednak ocenić, czy pokrzywdzony podjął określoną decyzję pod wpływem działania sprawcy.

Zamiar sprawcy – co odróżnia oszustwo od zwykłego sporu?

Oszustwo jest przestępstwem umyślnym. Sprawca musi wiedzieć, że wprowadza drugą osobę w błąd lub wykorzystuje jej błędne przekonanie, a jego działanie musi być ukierunkowane na osiągnięcie korzyści majątkowej. Nie można więc popełnić oszustwa przez przypadek czy zwykłą nieuwagę.

Z tego powodu szczególne znaczenie ma moment zawierania umowy lub dokonywania transakcji. Sam fakt, że ktoś później nie wywiązał się ze swojego zobowiązania, nie oznacza jeszcze, że od początku planował oszustwo. Przedsiębiorca może przecież zawrzeć umowę z rzeczywistym zamiarem jej wykonania, a następnie znaleźć się w trudnej sytuacji finansowej z przyczyn, których nie był w stanie przewidzieć.

Podobnie będzie w przypadku sprzedawcy, który nie wiedział o ukrytej wadzie oferowanej rzeczy. Jeżeli samochód ulegnie awarii krótko po sprzedaży, samo wystąpienie usterki nie przesądza o odpowiedzialności karnej sprzedającego. Inaczej należy ocenić sytuację, w której wiedział on o poważnej wadzie, celowo ją zatajał i zapewniał kupującego, że pojazd jest w pełni sprawny.

Granica między oszustwem a sporem wynikającym z niewykonania umowy bywa więc istotna. Prawo karne nie służy automatycznemu rozstrzyganiu wszystkich konfliktów między kontrahentami. Konieczne jest wykazanie, że element wprowadzenia w błąd i zamiar uzyskania korzyści majątkowej istniały już w związku z dokonaniem niekorzystnej dla pokrzywdzonego czynności.

Kiedy sąd może uznać, że doszło do oszustwa?

Ustalenie zamiaru sprawcy nie jest proste, ponieważ nie można bezpośrednio sprawdzić jego rzeczywistych motywów. Dlatego sądy i organy ścigania analizują całokształt okoliczności sprawy, w tym zachowanie przed zawarciem umowy, sposób prowadzenia rozmów oraz działania podejmowane później.

Znaczenie może mieć między innymi przedstawianie fałszywych dokumentów, podawanie nieprawdziwych danych, ukrywanie istotnych informacji czy wcześniejsze podobne zachowania. Analizowane jest również to, czy sprawca miał realną możliwość wykonania przyjętego zobowiązania. W przypadku osoby, która pobiera zaliczkę za usługę, lecz od początku nie posiada wymaganych kwalifikacji ani możliwości jej wykonania, okoliczności mogą wskazywać na działanie oszukańcze.

Przykładem może być również handel internetowy. Jeżeli sprzedawca oferuje oryginalny markowy zegarek, zamieszcza zdjęcia autentycznego produktu, a następnie świadomie wysyła kupującemu podróbkę, może odpowiadać za oszustwo. Kupujący dokonuje bowiem płatności pod wpływem błędnego przekonania co do istotnych cech nabywanego towaru.

Jakie konsekwencje grożą za oszustwo i co powinien zrobić pokrzywdzony?

Za podstawowy typ oszustwa przewidziany w art. 286 § 1 Kodeksu karnego grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W wypadku mniejszej wagi sąd może zastosować łagodniejszą odpowiedzialność, obejmującą grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Wysokość możliwej kary zależy jednak od konkretnej kwalifikacji prawnej czynu i okoliczności sprawy.

Osoba, która podejrzewa, że padła ofiarą oszustwa, powinna przede wszystkim zabezpieczyć dostępne dowody. Warto zachować umowy, korespondencję, potwierdzenia przelewów, wiadomości, ogłoszenia internetowe oraz inne materiały pokazujące przebieg transakcji. Istotne może być także sporządzenie chronologii wydarzeń, zanim szczegóły sprawy zostaną zapomniane.

Następnym krokiem może być zawiadomienie policji lub prokuratury o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Jeżeli oszustwo dotyczy rachunku bankowego, karty płatniczej lub danych wykorzystywanych do logowania, należy również możliwie szybko skontaktować się z instytucją finansową. Szybka reakcja może mieć znaczenie dla zabezpieczenia środków i zgromadzenia dowodów.

W bardziej skomplikowanych sprawach pomocna może być konsultacja z prawnikiem. Pozwala ona ocenić, czy opisane okoliczności rzeczywiście wskazują na przestępstwo, czy też sprawa ma przede wszystkim charakter cywilny. Ma to znaczenie również dla osoby, której postawiono zarzut oszustwa, ponieważ samo niewykonanie umowy nie wystarcza jeszcze do przypisania odpowiedzialności karnej.

Oszustwo to więcej niż zwykłej nieuczciwości lub niewywiązania się z zawartej umowy. Konieczne jest wykazanie, że sprawca świadomie działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i przez wprowadzenie w błąd lub wykorzystanie błędu doprowadził inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Dlatego przy ocenie każdej sprawy szczególne znaczenie mają okoliczności towarzyszące transakcji oraz zamiar sprawcy istniejący w chwili działania. Dla pokrzywdzonego ważne jest natomiast szybkie zabezpieczenie dowodów i właściwa reakcja, ponieważ mogą one zdecydować o możliwości wykazania, że doszło do przestępstwa.

Kancelaria Adwokacka dr Aleksandra Rychlewska-Hotel z Krakowa zajmuje się wyłącznie prawem karnym: obroną w sprawach karnych, karnych gospodarczych i skarbowych oraz sprawach korupcyjnych. Adwokat ma stopień doktora nauk prawnych z prawa karnego i każdą sprawą zajmuje się osobiście, od postępowania przygotowawczego po proces przed sądem. Kancelaria mieści się przy Rynku Dębnickim w Krakowie, a spotkania odbywają się stacjonarnie lub zdalnie. Kontakt: [email protected], +48 576 631 448, www.karh.pl.